What makes a man tick?

Νοημοσύνη της Επιτυχίας

Δημοσιεύθηκε February 10, 2014 | Iόλα Αλ-Μπάχρι | για ΕΡΓΑΣΙΑ, για ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Ο όρος «νοημοσύνη της επιτυχίας» οφείλεται στον ψυχολόγο Sternberg, (1999), ο οποίος στο βιβλίο του με τον τίτλο αυτό υποστήριξε ότι τόσο για την επιτυχία στη ζωή όσο και για την επιτυχία στον επαγγελματικό χώρο ο δείκτης νοημοσύνης (ΔΝ) δεν επαρκεί, αλλά απαιτούνται και άλλες ικανότητες.

Η «νοημοσύνη της επιτυχίας» είναι το σύνολο των ικανοτήτων που χρησιμοποιεί  το άτομο για να επιτύχει σημαντικούς στόχους στη ζωή και στη σταδιοδρομία του. Σχετίζεται άμεσα με τη διαδικασία της αυτοαντίληψης και αυτογνωσίας του ατόμου, αλλά και με πολλές κοινωνικές, συναισθηματικές και διαπροσωπικές ικανότητες.

Σύμφωνα με τον Sternberg, ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι ο ΔΝ μπορεί σε ελάχιστο βαθμό να προβλέψει ύστερα αποτελέσματα, ωστόσο μερικοί ερευνητές αντί να συμπεράνουν ότι ο ΔΝ δεν είναι σημαντικός, θεωρούν πως οι μετέπειτα επιτυχίες ή αποτυχίες οφείλονται στις ικανότητες που μετρώνται με το ΔΝ. Αντίθετα η έρευνα δείχνει μια σχέση στατιστικής συμμεταβολής και όχι σχέση αιτίου- αιτιατού. Με αυτόν τον τρόπο έχουμε μπει σε ένα κυκεώνα ψυχομετρικών εργαλείων με σκοπό την όσο το δυνατόν ακριβέστερη μέτρηση της νοημοσύνης, η οποία όσο ακριβής κι αν είναι αφορά μόνο ένα μέρος αυτής, και στην ουσία αποτελεί μια ψευδαίσθηση. Βασιζόμενοι λοιπόν, αποκλειστικά και μόνο στο ΔΝ κινδυνεύουμε να παραβλέψουμε πολλούς ταλαντούχους ανθρώπους σε κάθε πεδίο σπουδών εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο μετράμε τη νοημοσύνη.

Η νοημοσύνη της επιτυχίας αφορά τρεις πτυχές της νοημοσύνης: την αναλυτική, η οποία απαιτείται για την επίλυση προβλημάτων και την κρίση της ποιότητας των ιδεών, τη δημιουργική, η οποία χρειάζεται για την διατύπωση καλών προβλημάτων και ιδεών, και τέλος  την πρακτική η οποία είναι απαραίτητη για τη χρήση ιδεών και την ανάλυση τους με αποτελεσματικό τρόπο στην καθημερινή ζωή. Σύμφωνα με τον Sternberg «η νοημοσύνη της επιτυχίας είναι κατ’ εξοχήν αποτελεσματική όταν εξισορροπεί και τις τρείς πτυχές της: την αναλυτική, τη δημιουργική και την πρακτική. Είναι πιο σημαντικό να ξέρουμε πότε και πώς να χρησιμοποιούμε αυτές τις πτυχές της νοημοσύνης της επιτυχίας αντί απλώς να τις διαθέτουμε».

Αναλυτική Νοημοσύνη

Η αναλυτική νοημοσύνη αφορά το συνειδητό προσανατολισμό των νοητικών διεργασιών μας προς την ανεύρεση μιας μελετημένης λύσης σε ένα πρόβλημα. Η αναλυτική νοημοσύνη  περιλαμβάνει την νοημοσύνη που είναι απαραίτητη για την επίλυση προβλημάτων και για τη λήψη αποφάσεων. Η αναλυτική νοημοσύνη δεν είναι ταυτόσημη με την ακαδημαϊκή νοημοσύνη, η οποία μετριέται από τα τεστ νοημοσύνης, τα οποία μετρούν μόνο ένα μέρος της αναλυτικής ικανότητας το οποίο είναι σχετικό με την επίδοση στο σχολείο.

Η επίλυση προβλημάτων βασίζεται στα έξι παρακάτω βασικά βήματα τα οποία διαγράφουν κυκλική πορεία, χωρίς απαραίτητα να ακολουθούν την σειρά που παρατίθενται:

  1. αναγνώριση προβλήματος,
  2. ορισμός του προβλήματος,
  3. ανάπτυξη στρατηγικής για την επίλυση του προβλήματος,
  4. αναπαράσταση των πληροφοριών,
  5. κατανομή πόρων,
  6. παρακολούθηση και αξιολόγηση.

Μια σημαντική επισήμανση την οποία κάνει ο Sternberg όσον αφορά τα προβλήματα, είναι η διάκρισή τους σε σαφώς και ασαφώς δομημένα. Τα σαφώς δομημένα είναι προβλήματα με σαφή βήματα προς τη λύση, είναι αυτά τα οποία κυρίως διδάσκονται στο ακαδημαϊκό πλαίσιο σε συνδυασμό με τις στρατηγικές επίλυσης τους και πολλές φορές επιλύονται με τη βοήθεια αλγόριθμων. Αντίθετα, τα ασαφώς δομημένα είναι προβλήματα τα οποία δεν έχουν σαφή βήματα προς τη λύση και δεν επιλύονται αμέσως. «Απαιτούν τελείως διαφορετικές στρατηγικές, οι οποίες εμπίπτουν στο χώρο της ευρετικής: είναι άτυπες διαισθητικές, πρωτότυπες στρατηγικές, οι οποίες κάποιες φορές αποδίδουν και κάποιες άλλες όχι» (Sternberg, 1999).  Η συμβατική ακαδημαϊκή νοημοσύνη, η οποία κινείται βάσει του ΔΝ, μετρά κυρίως την ικανότητα επίλυσης σαφώς δομημένων προβλημάτων, παραγκωνίζοντας την αξία της επίλυσης ασαφώς δομημένων, τα οποία όμως συναντάμε πολύ συχνά στην καθημερινότητά μας. Αντίθετα, «η νοημοσύνη της επιτυχίας στον πραγματικό κόσμο είναι η ικανότητα επίλυσης ασαφώς δομημένων προβλημάτων» (Sternberg, 1999) για τα οποία οι στρατηγικές που διδάσκονται στον ακαδημαϊκό χώρο δεν έχουν ιδιαίτερα αποτελέσματα.

Δημιουργική Νοημοσύνη 

Ο Sternberg αναφερόμενος στη δημιουργική νοημοσύνη, γράφει χαρακτηριστικά ότι: «Οι άνθρωποι που διαθέτουν νοημοσύνη της επιτυχίας αγοράζουν σε χαμηλές τιμές και πουλούν σε υψηλές. Προκαλούν το πλήθος και μερικές φορές καταλήγουν να γίνουν ηγέτες του». Η δημιουργική νοημοσύνη αφορά την ικανότητα να προχωρά κανείς πέρα από το δεδομένο και να παράγει καινοφανείς και ενδιαφέρουσες ιδέες.

Η δημιουργική νοημοσύνη είναι συνυφασμένη με την έννοια της δημιουργικότητας ως η πρώτη και πιο σημαντική πτυχή της και αφορά την ικανότητα να προχωρά κανείς πέρα από τα δεδομένα και να συλλαμβάνει  πρωτοποριακές ιδέες.  Παρ’ όλα αυτά, η δημιουργικότητα είναι μια διεργασία που απαιτεί ισορροπία και αξιοποίηση όλων των πτυχών της νοημοσύνης της επιτυχίας, καθώς η παραγωγή ιδεών δεν αρκεί. Έτσι με τη χρήση της αναλυτικής νοημοσύνης, της ικανότητας δηλαδή για ανάλυση και αξιολόγηση των ιδεών, το άτομο είναι σε θέση να αναλύει τις ιδέες του και να τις αξιολογεί προς όφελός του.  Στη συνέχεια η χρήση της πρακτικής νοημοσύνης, που αφορά την ικανότητα να μεταφράζει κανείς τη θεωρία σε πράξη,  δίνει στο άτομο την δυνατότητα να αναγνωρίζει ποιες από τις ιδέες του έχουν πρακτική εφαρμογή, να μεταφράζει τις αφηρημένες έννοιες σε πρακτικά επιτεύγματα, να προωθεί τις  ιδέες του και να πείθει τους άλλους για την αξία τους.

Σαφώς οι άνθρωποι με δημιουργική νοημοσύνη δεν είναι το ίδιο δημιουργικοί σε όλους τους τομείς ούτε ότι όλες οι ιδέες που συλλαμβάνουν είναι καινοφανείς και ενδιαφέρουσες. Παρ’ όλα αυτά, σύμφωνα με τον Sternberg, οι άνθρωποι με νοημοσύνη της επιτυχίας και κυρίως δημιουργική νοημοσύνη, διαθέτουν κάποια βασικά χαρακτηριστικά τα οποία υποδηλώνουν την δημιουργική τους ικανότητα και μπορούν να αξιοποιηθούν ως πρότυπο για την ανάπτυξη της δημιουργικής νοημοσύνης σε άλλους. Καταρχήν, οι άνθρωποι με δημιουργική νοημοσύνη αναζητούν με ενεργητικό τρόπο μοντέλα ρόλων και αργότερα γίνονται πρότυπα και οι ίδιοι, αμφισβητούν τις δεδομένες απόψεις και ενθαρρύνουν τους άλλους να πράξουν το ίδιο. Επιπλέον, επιτρέπουν στον εαυτό τους αλλά και στους άλλους να κάνουν λάθη, παίρνουν λογικά ρίσκα και ενθαρρύνουν τους άλλους να κάνουν το ίδιο.

Οι άνθρωποι με δημιουργική νοημοσύνη επιζητούν, για τον εαυτό τους και για τους άλλους, έργα που προσφέρουν ευκαιρίες για δημιουργικότητα, αλλά και ανταμοιβές για την δημιουργικότητα την οποία ανταμείβουν και οι ίδιοι.  Ακόμη, προσδιορίζουν και επαναπροσδιορίζουν με ενεργητικό τρόπο τα προβλήματα και βοηθούν τους άλλους να κάνουν το ίδιο, και αφήνουν στον εαυτό τους και στους άλλους τον απαραίτητο χρόνο για δημιουργική σκέψη. Ανέχονται την αμφιβολία και ενθαρρύνουν την ανοχή της αμφιβολίας και στους άλλους και κατανοούν τα εμπόδια που ένας δημιουργικός άνθρωπος πρέπει να αντιμετωπίσει και να ξεπεράσει. Τέλος, οι άνθρωποι με δημιουργική νοημοσύνη είναι πρόθυμοι να αναπτυχθούν και αναγνωρίζουν την σπουδαιότητα εναρμόνισης ατόμου – περιβάλλοντος.

Η δημιουργική νοημοσύνη παρατηρείται πιο εύκολα στα μικρά παιδιά παρά σε μεγαλύτερες ηλικίες. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα μεγαλύτερα σε ηλικία παιδιά ή οι ενήλικες δεν διαθέτουν δημιουργική νοημοσύνη αλλά ότι έχει: «… καταπνιγεί από το σύστημα ανατροφής και διδασκαλίας των παιδιών τα οποία αποβλέπουν στην πνευματική τους συμμόρφωση» (Sternberg, 1999). Για την ανάπτυξη της δημιουργικής νοημοσύνης απαιτείται αρχικά να είμαστε εμείς οι ίδιοι δημιουργικοί, για να λειτουργούμε ως πρότυπα για τους άλλους, καθώς επίσης να επιτρέπουμε και να ενθαρρύνουμε την ανάληψη διανοητικού κινδύνου, ώστε να βγει στην επιφάνεια το δημιουργικό τους δυναμικό.

Πρακτική νοημοσύνη

Η πρακτική νοημοσύνη αφορά την ικανότητα για τη χρήση ιδεών και την ανάλυση τους με αποτελεσματικό τρόπο στην καθημερινή ζωή. Η πρακτική νοημοσύνη, ως μια πτυχή της νοημοσύνης, εμφανίζεται ως αντίλογος προς το δείκτη νοημοσύνης, καθώς επεξηγεί την πρόοδο και επιτυχία ανθρώπων  στην πραγματική ζωή και κυρίως στο εργασιακό περιβάλλον, όπου ο βαθμός τους στα τεστ νοημοσύνης δεν μπορούσε να προβλέψει  και τη στασιμότητα ή μη απορρόφηση ανθρώπων των οποίων  ο βαθμός στα διάφορα τεστ νοημοσύνης ήταν αρκετά ελπιδοφόρος. Επομένως, οι δεξιότητες της πρακτικής νοημοσύνης μπορεί να μην παίζουν τόσο μεγάλο ρόλο, όταν πρόκειται να μπει κανείς σε μια σχολή, έχουν όμως πολύ μεγάλη σημασία για την επιτυχημένη άσκηση του αντίστοιχου επαγγέλματος.

Ο Sternberg τονίζει και συσχετίζει τη διάκριση της ακαδημαϊκής και πρακτικής νοημοσύνης με την τυπική ακαδημαϊκή και σιωπηρή γνώση αντίστοιχα. Η ακαδημαϊκή γνώση αφορά το είδος της γνώσης που εξετάζουν τα διάφορα τεστ νοημοσύνης, δηλαδή την εύκολη πρόσληψη και χρήση της γνώσης που διδάσκεται σε ένα ακαδημαϊκό περιβάλλον. Αντίθετα, «η σιωπηρή γνώση αναφέρεται σε γνώση προσανατολισμένη στη δράση, η οποία κατά κανόνα αποκτιέται χωρίς άμεση βοήθεια από άλλους και επιτρέπει στους ανθρώπους να πετυχαίνουν στόχους στους οποίους αυτοί προσωπικά αποδίδουν αξία» (Sternberg, 1999). Από τα παραπάνω φαίνεται πως  σιωπηρή γνώση έχει τρία βασικά χαρακτηριστικά. Πρώτον, είναι κατ’ ουσία διαδικαστική, σχετίζεται δηλαδή με την εκτέλεση ενός στόχου. Δεύτερον, αφορά στόχους, στους οποίους οι ίδιοι οι  άνθρωποι αποδίδουν αξία, και, τέλος, αποκτιέται με ελάχιστη βοήθεια από άλλους. «Η πρόσληψη και χρήση της σιωπηρής γνώσης φαίνεται να είναι ιδιαίτερα σημαντική για τις αποτελεσματικές επιδόσεις σε εγχειρήματα του πραγματικού κόσμου» (Sternberg, 1999).

Συνοπτικά, οι άνθρωποι με πρακτική νοημοσύνη αναζητούν ενεργητικά τη σιωπηρή γνώση που είναι άδηλη και συχνά κρυμμένη μέσα σε ένα περιβάλλον. Αναγνωρίζουν ότι αυτή η σιωπηρή γνώση μπορεί να διαφέρει από το ένα περιβάλλον στο άλλο. Ακόμη αναγνωρίζουν ότι η σιωπηρή γνώση που απαιτείται για την επιτυχία αλλάζει στην πορεία της σταδιοδρομίας τους και ότι μπορεί επίσης να αλλάξει, αν σημειωθούν μεταβολές και στο περιβάλλον (όπως για παράδειγμα στη περίπτωση της συγχώνευσης εταιριών). Απορρίπτουν τη σιωπηρή γνώση που δεν είναι πλέον χρήσιμη και υιοθετούν αυτήν που είναι. Χρησιμοποιούν τη σιωπηρή γνώση για να επιλέξουν, να προσαρμοστούν και να μπορέσουν να διαμορφώσουν κατάλληλα το περιβάλλον. Συνειδητοποιούν ότι το σημαντικό δεν είναι πόση εμπειρία διαθέτουν αυτοί ή οι άλλοι, αλλά σε ποιο βαθμό επωφελούνται από τη συγκεκριμένη εμπειρία. Εκμεταλλεύονται στο έπακρο τις ευκαιρίες που έχουν. Σαφώς, η πρακτική νοημοσύνη είναι το κλειδί για την επιτυχία σε οποιοδήποτε πεδίο. Κι εκείνοι που μπορούν να την συνδυάσουν με την αναλυτική και τη δημιουργική νοημοσύνη θα είναι πιο επιτυχημένοι.

Ιόλα Αλ-Μπάχρι

Ψυχολόγος – Επαγγελματικός Σύμβουλος

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Sternberg, J. Robert, (1999). The theory of successful intelligence. Review of General Psychology, Vol 3(4), Dec 1999, 292-316

Σχετικά με το συγγραφέα

Iόλα Αλ-Μπάχρι
Ψυχολόγος απόφοιτος του ΕΚΠΑ με άδεια ασκήσεως επαγγέλματος. Έχει εξειδικευτεί στη Βραχεία Θεραπεία Εστίασης στη Λύση, στη Γνωσιακή Συμπεριφοριστική Θεραπεία στο ΙΕΘΣ και στην Επαγγελματική Συμβουλευτική στο ΕΚΠΑ. Διατηρεί ιδωτικό γραφείο παρέχοντας υπηρεσίες ψυχοθεραπείας και συμβουλευτικής σε εφήβους, ενήλικες και ζευγάρια σε ατομικό και ομαδικό επίπεδο αλλά και επαγγελματικής συμβουλευτικής και coaching σε ιδιωτικό και εταιρικό επίπεδο.